700 jaar stad Wijk bij Duurstede

Wijk als centrum van de patriottenstrijd

Wijkse Courant 12 januari 2000

    Wijk bij Duurstede - Vorige week hebben we gekeken hoe Wijk bij Duurstede werd bestuurd door een klasse van gegoede burgers, de regenten. Aan het einde van de achtiende eeuw liep de Republiek op haar laatste benen. De stadhouder kreeg van een groep de schuld van de slechte toestand in het land. In de strijd tegen de stadhouder speelde Wijk bij Duurstede een grote rol.

    Als een van de centra der patriotten kreeg het kleine plaatsje aan de Lek landelijke aandacht. Veel mensen weten niet beter of Nederland is een koninkrijk, Willem 1 werd echter in 1813 pas de eerste koning van ons land. Voor dit jaar was Nederland een republiek, die zoals vorige week is beschreven werd bestuurd door de regenten.
    Via het vervullen van de positie van stadhouder had het toekomstige koninklijk huis (de Oranjes dus), wel het een en ander in te brengen. De stadhouder was eigenlijk een relikwie uit de tijd, dat Nederland werd geregeerd door de Habsburgers. In de republiek was de stadhouder aan de ene kant dienaar van de regenten. Anderzijds had hij door het recht op gratieverlening en het recht om magistraatleden te benoemen ook soevereine rechten. Ook was de stadhouder van Holland aanvoerder van het republikeinse leger.
    Voor veel regenten waren de soevereine rechten van de stadhouder een doorn in het oog. Op deze wijze stond de stadhouder de ware vrijheid van het volk in de weg. Vooral het gewest Holland, veruit het belangrijkste gebied in de Republiek, had meerdere keren gepoogd van de stadhouder af te komen.

Willem V

    Halverwege de achtitiende eeuw was Willem V sradhouder geworden. Op zich had Willem V goede kwaliteiten. Hij was echter zeer gehecht aan formaliteiten en tradities en kwam maar moeilijk tot beslissingen. Het was veel burgers een doorn in het oog, dat de stadhouder geen partij durfde te kiezen in de vrijheidsstrijd van de Amerikanen tegen hun koloniale heersers, de Engelsen.
    Frankrijk had de zijde van de onafhankelijkheidstrijders gekozen en veel Nederanders wilden dit ook doen. Met name omdat Engeland de handel tssen de andere partijen en Nederland enorm bemoeilijkte. In 1780 verklaarde Engeland Nederland zelfs de oorlog. De strijd verliep voor Nederland dramatisch. De Nederlandse oorlogsmachine bleek in slechte staat. De stadhouder kreeg de schuld.
    In deze moeilijke tijden was het de grote middenklasse die ging protesteren. Niet de regenten, maar de burgers kwamen in opstand. De eisen waten vooral gericht op lokale situaties; er werd meer zeggenschap geëist in het lokale bestuur. Ook in Wokl bij Duurstede was dit het geval. In september 1783 spoorde et stedelijk bestuur de inwoners van Wijk aan om, net als in andere steden, te gaam oefenen in de wapenhandel. Het verzoek leidde tot veel commotie, op 15 september dienden 170 burgers een verzoek in bij de burgemeester. Bij het verzoek stond een lijst van eisen die zij voor het onder de wapenen gaan, graag zagen ingewilligd. De mensen bleken niet zomaar de wapens te willen oppakken.
    Op 25 september deed een groep van 240 burgers aanvullende eisen. De burgers wensten onder andere de stadhouder het recht te ontnemen, om de magistraat aan te wijzen. Ook werd er geëist dat de magistraten in Wijk moesten wonen, vreemdelingen moesten uit het stadsbestuur worden geweerd.

Halverwege de achtiende eeuw werd Willen V stadhouder.
Illustratie uit Onze Vaderlandse Geschiedenis. Uitgeverij Inter-Combi van Seijen.

    Met dit laatste verzoek werd vooral gekeken naar burgemeester Jonckheere (woonde in Cothen) en naar de vroedschapslieden T.J.C. Plucker (wonend in Buren) en Mr. P.J. Curtius van Nieuwaal (woonde op Oud Wulven in Houten). Het verzoek werd door de stadhouder aan de kant gelegd, van tussentijds ontslag kon volgens de regels nooit sprake zijn.

Illegaal

    De burgers zetten echter hun zin door. Het stadsbestuur werd in februari 1784 gedwongen de posities van de genoemden vacant te verklaren. H.H. Haentjes en Tieleman Cornelis Beeckering werden als vervangers aangewezen. De stadhouder protesteerde tegen deze illegale handelswijze, waarop de Wijkenaren de nieuwe leden maar tot burgemeesters benoemden.
    Het bestuur van het gewest, de staten van Utrecht, was ook niet echt blij met de Wijkse handelingen. De nieuwe burgemeester van Wijk, Haentjes, werd de toegang tot de Statenvergadering ontzegd. Als reden werd opgegeven, dat de nieuwe burgemeester de benodigde eed slechts ten dele had afgelegd.
    Dit was inderdaad het geval. Het niet afgelegde gedeelte beviel Haentjes gewoon niet. Op 23 januari 1785 bepaalt het Wijkse stadsbestuur dan ook op verzoek van Haentjes, dat het Reglement van Bestuur moet worden aangepast.
    De ongewenste passages moeten verdwijnen. Op 7 juli wordt onder luid gejuich het het nieuwe reglement aangenomen. Wijk bij Duurstede heeft op dat moment eigenlijk een eigen grondwet gekregen.

Terug naar de 700 jaar index pagina.