700 jaar stad Wijk bij Duurstede

Broche en ring, opvallende vondsten

Wijkse Courant 26 juli 2000

    Wijk bij Duurstede - (door Frank Brouwer) Vele jaren lang is er in en rond Wijk bij Duurstede gegraven. Het werk van de vele archeologen heeft ervoor gezorgd, dat de geschiedenis van ons geliefde gebied goed tot zeer goed in kaart is gebracht. Tijdens de opgravingen zijn ook enkele zeer opvallende stukken gevonden. Vandaag staan we in de geschiedenis van onze jarige stad een keer stil bij enkele van de de meest opvallende vondsten.

    Wanneer er in een bepaald gebied sprake is geweest van duizenden jaren van bewoning, dan is de kans dat er bij onderzoek wat in de grond wordt gevonden natuurlijk erg groot. Logischer wijze is er rond Wijk ook enorm veel gevonden en dankzij de vondsten is met zekerheid vast komen te staan dat juist hier de grote handelsplaats Dorestad heeft gelegen. Alle vondsten op een rij zetten is onmogelijk, slechts de meest opvallende komen hier even ter sprake.

Broche

    Het eerste stuk dat we dan behandelen is, hoe kan het ook anders de grote gouden broche. Dit topstuk uit de erfenis van Dorestad' werd in 1969 op de bodem van een oude put tijdens opgravingen op De Heul gevonden. Het stuk moet al voordat het in de put werd gegooid eeuwen oud geweest zijn. Het verkeerde namelljk in verfomfaaide toestand en de speld die oorspronkelijk aan de achterkant moet hebben gezeten, ontbrak. De afkomst van de broche stelt historici voor grote raadsels. Hoe komt zo'n kostbaar stuk op de bodem van een put? Get zal wel niet per ongeluk erin zijn gevallen. Immers zo'n kostbaar juweel had men heus wel opgevist. Liever denken geschiedschrijvers, dat het gouden stuk in de put is gegooid tijdens een van de rooftochten van de Noormannen. De eigenaar of eigenaresse was na de inval der Vikingen niet meer in staat om de broche op te vissen en het stuk bleef tot 1969 op deze plek.

De gouden broche is de meeste spectaculaire vondst ooit gedaan in Wijk bij Duurstede.

    Hoe het ook zijn mocht, wel is duidelijk dat de broche van Dorestad uniek is. Precieze stukken zoals deze zijn niet bekend. Enkele stukken, gevonden in Duitse graven uit de zevende eeuw lijken er wel op, maar verschillen toch ook weer teveel om van echte gelijkenis te spreken.

Halfedelstenen

    Dat brengt ons tot de vraag hoe ons pronkstuk er dan echt uitziet. De voorkant bestaat voornamelijk uit kleine gouden celletjes, waarin dan weer steentjes van gekleurd materiaal zijn ingelegd. De vulling bestaat voor het grootste gedeelte uit stukjes vlak geslepen almandijn, oftewel doorzichtige rode halfedelstenen. Ook groen glas is wel als invulling gebruikt. Wat opvalt, is dat alle vulstenen doorboord zijn. Dit doet vermoeden, dat in plaats van plaatsing op de dunne gouden plaat, de stenen eigenlijk waren gefabriceerd als kralen. Voor een ketting of armband dus.

Dierenlichamen

    De uiteindelijke bevestiging op de broche is niet zomaar in het wilde weg geweest. Onder andere afgebeeld worden twee kruizen, die elkaar in het gemeenschappelijke middelpunt oversnijden. Het ene betreft een zogenaamd Andreaskruis. Het andere doet nogal raar aan. Na goede bestudering zijn er op dit kruis twee ruwe dierenlichamen te herkennen. Het gaat hier om slangen, die echter uitlopen in roofvogelbekken. De kerkelijke beeltenissen zullen duidelijk niet alleen voor het mooie zijn aangebracht, ze beelden ook iets uit. De kruizen staan waarschijnlijk voor het christelijke kruis.
    In de Middeleeuwen konden aan dit kruis twee betekenissen worden afgeleid. Ten eerste was het kruis natuurlijk het symbool van overwinning en macht. Christus die door de kruisiging en wederopstandlng de dood overwon en zo de macht van God toonde. De macht van God wordt volgens deze overtuiging echter pas getoond op de dag van de openbaring, op de dag dat God zijn macht zal tonen. Zo heeft het kruis dus ook een verwachtingen en hoop in zich.

Levensboompje

    De sfeer van het paradijs wordt ook opgeroepen door het levensboompje, dat op een van de armen is aangebracht. De zestien parels rondom de broche vormen waarschijnlijk de 'tent des hemels' waarin in het midden de verwachting staat opgesteld (het kruis dus). De vogels die zijn te vinden, vormen een voor ons onbekend fenomeen. Zij zijn symbool voor alles wat op aarde leeft. Zo wordt aan Gods majesteit herinnerd. Gods aanwezigheid wordt uitgebeeld door middel van de grote rode steen in het centrum van het kunstwerk. Vier wat kleinere almandijnen aan de buitenkanten tenslotte staan symbool voor de vier evangelisten in wiens geschriften de heilboodschap de mens bereikt heeft. De broche is dus niet alleen qua direct uiterlijk een pronkstuk, de getoonde verhandelingen vormen een verhaal op zich.

De middeleeuwse gouden ring, die bij opgravingen in 1972 werd gevonden.

Ring

    Hetzelfde geldt ook voor de tweede hier te bespreken archeologische vondst: de middeleeuwse ring met Romeinse steen. Deze werd in 1972 tijdens opgravingen aan de Hoogstraat gevonden. De ring bestaat uiteen zogenaamde massief gouden ringband en een gouden vatting waarin een halfedelsteen is verwerkt. Deze geslepen halfedelsteen is inwaarts bewerkt. De steen, die vanwege zijn dieprode kleur wordt aangeduid met de naam kornalijn, toont een afbeelding van een hert (met een flink uitgegroeid gewei), die wordt aangevallen door een hond. De jacht met honden op herten en reeëen is een afbeelding die vaak werd gebruikt in de Griekse kunst.


    Technische kenmerken maken datering van de halfedelsteen gemakkelijk. Het is zo gemaakt in de laat-Republikeinse Romeinse periode. Aan het begin van onze jaartelling raakte deze manier van werken uit de mode. Het dateren van de ring die om de steen zit is bijna onmogelijk. De ring komt zeker niet uit de Romeinse tijd. In de tijden kort na de Romeinse periode, de Merovingische of Frankische periode, zijn wel ringen gemaakt, die de Romeinse als voorbeeld hebben. Omdat de Dorestadse ring geen duidelijke overeenkomsten heeft met ringen uit die tijd die in Longobardische grafvelden zijn gevonden, is een precieze datering onmogelijk.

Stef Stokhof de Jong maakte deze prachtige replica van de gouden broche, die de toegansdeur tot het museum siert.
Foto: Janet Jongejan

Zwaarden

    Met de ring en de broche zijn de twee misschien wel meest opvallende vondsten genoemd. Natuurlijk zijn er ook andere dingen gevonden, waaronder bijvoorbeeld enkele zwaarden. Ook is het zo dat van het niet talrijk gevonden glas uit de Karolingische periode de stukken die in Wijk zijn gevonden een belangrijke plaats innemen. Opvallend is dat al deze vondsten bijna terug te leiden zijn naar de negende eeuw, oftewel naar de tijd, dat Dorestad bloeide, maar uiteindelijk mede door Vikingen ten gronde werd gebracht. Samen met de enkele gevonden kledingstukken en de opgegraven waterputten is zo duidlijk geworden, dat op deze plek de machtige havenstad moet hebben gelegen.

Terug naar de 700 jaar index pagina.