700 jaar stad Wijk bij Duurstede

Mysterie Molen van Ruijsdael

Wijkse Courant 7 juni 2000

    Wijk bij Duurstede - (door Frank Brouwer) Molens hebben van Wijk bij Duurstede mede een beroemde stad gemaakt. Vorige week al verhaalden wij op deze plek over de molen Rijn en Lek, de enige molen in Nederland waar een verkeersweg onderdoor loopt en de eerste aankoop van de vereniging Hollandsche Molens. Vandaag komt een andere befaamde Wijkse molen aan bod: de molen van Ruijsdael. Deze werd gebouwd op de Han Loijentoren, een toren vlakbij de Vrouwenpoort.

    Hoewel al langgeleden afgebroken, is deze toren door een schilderij toch de geschiedenis in gegaan. Het wereldberoemde schilderij werd gemaakt door Jacob van Ruijsdael en is een van de klassieke stukken uit de zeventiende eeuw. Deze eeuw staat in de vaderlandse geschiedschrijving bekend als de Gouden Eeuw.
    Na het succesvolle verzet tegen de Spaanse overheersers werd de Republiek der Verenigde Nederlanden gedurende enkele decennia het machtigste land in de wereld. Behalve de economie bloeide ook de kunsten in die tijd erg op. Vooral de schilderkunst stond in een hoog aanzien en omdat iedereen geld genoeg had, was de markt hiervoor groot.
    Waar de Nederlandse meesters in het begin van de zeventiende eeuw nog zo'n beetje naar Italiaans voorbeeld schilderden, ontwikkelde zich in de loop van de eeuw een typisch Nederlandse stijl, het realisme genoemd. De schilders probeerden in hun werk meer verhaal, meer dramatiek te leggen. Hierdoor kreeg een schilderij vaak een zeer hoog echtheidsgehalte, het was alsof er een foto stond afgebeeld.
    Een van de topschilders uit het genre landschap schilderen was Jacob van Ruijsdael (1629-1688). Zijn bekendste werk, gemaakt in Wijk bij Duurstede, dient als voorbeeld voor het schilderen van Hollandse landschappen.

Discussie

    Over de 'Molen van Ruijsdael' zijn in de loop der tijden al heel veel discussies gevoerd. Vooral de locatie bleef lange tijd een hot item. Voor velen was de geschilderde molen dezelfde als de vorige week besproken molen 'Rijn en Lek'. Een simpele blik op beide molens bewijst dat dit niet zo is.
    De molen 'Rijn en Lek' is gebouwd op de vierkante oude stadspoort. Verder is de vorm van de molen te typeren als conisch. De 'Molen van Ruijsdael' daarentegen is over het geheel volledig rond en de vorm is cylindrisch. Qua vorm en aangezicht verschillen de twee molens dus totaal. Voeg hierbij het gegeven dat Van Ruijsdael vooral bekend stond als een schilder die probeerde de waarheid weer te geven en je weet genoeg. De molen 'Rijn en Lek' kan onmogelijk de op het schilderij afgebeelde molen zijn.
    Maar waar stond de door deze schilder afgebeelde molen dan? In zijn werk over de stad gaf H. Hijmans een eerste aanzet tot een oplossing. Volgens Hijmans stonden er in Wijk ooit twee molens. Op een prentje uit 1698 waren beiden zelfs afgebeeld. De ene molen is die op de Leuterpoort, de andere stond bij het meest zuidelijke puntje van de stad, vlakbij de Vrouwenpoort.
    Een probleem dat Hijmans onderkende, was het feit dat als de molen op die plek stond deze op de stadsmuur gebouwd moest zijn. Deze stadsmuur is op het schilderij echter niet te zien net zo min als de Vrouwenpoort.
    Hijmans dacht dat een sterke begroeiing vlak voor de muur goed mogelijk was waardoor de muur voor de schilder niet zichtbaar was. De poort bleef buiten schot, doordat de schilder net ten westen van zijn onderwerp gezeten zou hebben. Daardoor viel de poort aan zijn rechterzijde net buiten het gezichtsveld.

Het schilderij van Ruijsdael waarop de Wijkse molen te zien is.
Foto 'Wijk bij Duurstede' van J. Hijmans

De door Hijmans geopperde oplossing is inderdaad een goede gebleken. We gaan terug naar 1644. In datjaar krijgt Hendrik Herbertszoon-Van Meurs van het stadsbestuur toestemming om op eigen kosten bovenop de fundamenten van de Han Loijentoren een windmolen te bouwen. Deze toren stond op de plaats net naast de Vrouwenpoort die Hijmans aangaf. Deze in 1644 gebouwde molen was een zogenaamde dwangmolen oftewel de enige molen waarin koren gemalen mocht worden.

Speurwerk

    Wanneer heeft Ruijsdael de molen geschilderd? Allereerst is natuurlijk bekend, dat de schilder in 1680 is overleden. Een goede kijk naar het schilderij geeft de rest prijs. Op het schilderij staat namelijk ook de top van de stompe toren van de Grote Kerk op de Markt.

Een gravure anno 1698 waarop beide molens te zien zijn. C. Specht is de maker van deze gravure.
Foto 'Wijk bij Duurstede' van J. Hijmans


    Deze toren is voorzien van een wijzerplaat. Ervan uitgaande dat Van Ruijsdael de waarheid zo goed mogelijk weergaf, zegt dit genoeg. Het Wijkse stadsbestuur gaf namelijk pas in 1688 opdracht tot het aanbrengen van zo'n wijzerplaat. Na de opdrachtverlening heeft het ongetwijfeld nog enige tijd geduurd, voordat de wijzerplaat daadwerkelijk is aangebracht. Rond 1670 zullen de wijzers dan wel geschitterd hebben. Van Ruijsdael moet het schilderij daarom dus tussen 1670 en 1680 hebben gemaakt.
    Uiteindelijk blijft nu nog &eactue;én vraag open: waar is de door Jacob van Ruijsdael geschilderde molen gebleven? Het antwoord is simpel: de molen is afgebroken. Wanneer? Oude prenten kunnen hierbij helpen. Op een tekening uit 1750 is de molen nog duidelijk aanwezig. Op een prent uit 1850 is hij echter verdwenen. Zeker is ook, dat de molen rond 1800 het monopolie op het malen van koren verloor. Ook in de molen op de Leuterpoort mocht koren worden gemalen. Wellicht heeft de eigenaar van de molen Van Ruijsdael daar rond 1800 tot afbraak besloten.
    Modern speurwerk heeft de stad weer iets van zijn beroemde molen terug gegeven. In het straatje Langs de Wal zijn in 1988 sporen van de fundamenten van de oude halfronde muurtoren gevonden. Op die plek is een herinneringsplek geschapen. Zelfs Hijmans noemt alle discussIes over de ware plek en geschiedenis van de geschilderde molen eigenlijk onbelangrijk. Het belangrijkste voor deze geschiedschrijver is het feit, dat de molen in Wijk heeft gestaan. Door deze kennis is de molen al uniek te noemen.
    Het is hierdoor een van de weinige werken van Ruijsdael die met zekerheid aan een plaats zijn toe te schrijven. En omdat het zo'n verschrikkelijk mooi kunstwerk is, blijft het schilderij een van de meest vermaarde meesterwerken die in het Rijksmuseum van Amsterdam zijn tentoongesteld.

Terug naar de 700 jaar index pagina.