700 jaar stad Wijk bij Duurstede

Nederhof bakermat voor bebouwing stadscentrum

Wijkse Courant 19 april 2000

    Wijk bij Duurstede - (door Frank Brouwer) De afgelopen weken hebben wij u meegenomen langs de geschiedenis van enkele beeldbepalende gebouwen van de stad. Van een echte historische volgorde is daarbij geen sprake geweest. Het gebouw dat voor het ontstaan van de stad namelijk van heel groot belang is geweest, komt nu pas aan de beurt: de Nederhog op de Markt, een groep gebouwen eigenlijk die centraal stond bij de uitbreiding van de stad.

    Zoals al eerder is besproken schonk in 1019 de toenmalige aartsbisschop van Keulen Heribert de landgoederen die hij sinds het begin van de eeuw in bezit had rond Wijk aan de abdij van Deutz, het nabij Keulen gelegen klooster. Natuurlijk was het voor de geestelijken uit Deutz onmgelijk om van ver weg hun landgoederen in het Kromme Rijngebied daadwerkelijk te exploiteren. Dit deden ze dan ook over aan een uitvoerder ter plaatse, de zogenaamde meier. De meier ging te werk vanuit de vroonhof of curtis. De vroonhof was dan zeg maar de centrale boerderij bestaande uit een aantal gebouwen: schuren, een rosmolen, een brouwerij, een bakkerij en de woning van de meier.
    De plaats van de vroonhof van de meier die namens de adij van Deutz het werk liet uitvoeren is bekend. De meier zetelde in de gebouwen waar vandaag de dag het pand genaamd Nederhof staat. Waarschijnlijk was de vroonhof aan het begin van de elfde eeuw uit hout opgetrokken. Het huidige pand is dus niet het oudste van Wijk, de toren van het kasteel komt hiervoor in aanmerking. Wel is bebouwing op die plek zo'n beetje de oudste in Wijk te noemen.
    De naam Nederhof kan heel goed uit de elfde eeuw stammen. Boven en neder heeft te maken met de stroomrichting van de (Kromme) Rijn. De Nederhof stond stroomafwaarts (neder) ten opzichte van het oude centrum van het verdwenen Dorestad.
    De positie van de meier werd in de loop der tijden steeds onafhankelijker. De grote afstand tussen Wijk en Deutz maakte dit goed mogelijk. Mogelijk werd in de loop der twaalfde eeuw de functie ook nog eens erfelijk, de meier kwam dus daarna steeds uit dezelfde familie.
    Hiernaast werd de funcite van een meier ook nog eens uitgebreid. Rond 1175 werd de meier naast beheerder van de landgoederen ook aangewezen als marktrechter. Ook de verkoop van de grond door de abdij aan de graaf van Gelre in 1256 betekende geen feitelijke aantasting van de lokale macht van de meierfamilie.
    Vanaf ongeveer 1200 was de positie van meier in handen van de familie Van Abcoude. Bij de verkoop van de landgoederen aan de graaf van Gelre wisten de Van Abcoudes via via de Nederhof in handen te krijgen. Rond 1270 verhuisden zij de meierszetel van De Nederhof naar de vierkante toren van het kasteel. Enkele decennia later maakte een Van Abcoude van het dorp Wijk de stad.
    Bij de stadstichting was De Nederhof een van de weinige gebouwen welke op het grondgebied van de stad te vinden was. Het was zo'n beetje het enige gebouw binnen de oorspronkelijke ommuring. Het gebouw had toen al een uitgang aan de markt, maar de hoofdingang was gelegen aan de Volderstraat. Het was rond deze gebouwen waar in de loop der tijden de stad zou gaan verrijzen. Eigenlijk kan dus gezegd worden, dat de stad uiteindelijk rond de vroonhof De Nederhof is ontstaan.

Vergaderingen

    De huidige aanzicht van het complex is pas in de loop der tijden ontstaan. In 1449 droeg de laatste afstammeling van de familie Van Abcoude, Jacob van Gaasbeek zijn rechten in Wijk en dus op de Nederhof over aan de bisschop van Utrecht. Toen de bisschippen zich zelfs in Wijk gingen vestigen, werd De Nederhof de thuisplaats van de kanselier van de bisschop en fungeerde verder als gastverblijf voor de bisschoppelijke gasten. Voordat Wijk rond 1500 een eerste stadhuis kreeg, vonden misschien de vergaderingen van het stadsbestuur ook plaats in De Nederhof.
    Het huidige gebouw werd mogelijk gebouwd onder Frederik van Baden. Als bisschop van Utercht was hij opvolger van David van Bourgondië en voorloper van Philips. Ook David is overigens als bouwopdrachtgever genoemd. De bisschoppen bleven tot 1528 in bezit van het pand aan de Markt. In dat jaar werd het doorverkocht aan Karel V.
    Op een inventarisatie die Karel in 1529 liet maken, is goed te zien hoe het complex er in die tijd uit zag. De inventaris door de grote keizer leidde onder andere tot de vermoedens, dat De Nederhof door Philips van Bourgondië als zijn 'aardse paradijs' werd gezien. Tijdens zijn leven als geestelijk leider zou Philips op de Nederhof zich met aardse zaken zoals vrouwen hebben beziggehouden.

De Nederhof aan de Markt.

Verdwenen

    Ook wordt bij de inventarisering nog gesproken over een toren in de Mazijk. Misschien gaat het hierbij om een overblijfsel van de eerste ommuring van de stad uit 1350. Waar de toren precies heeft gestaan is later een vraag geworden, het stukje geschiedenis is namelijk helemaal verdwenen.
    Al in 1545 ontdeed Karel V zich van De Nederhof. Waarschijnlijk is de keizer de laatste geweeest die het hele complex in bezit had. Sindsdien zijn de verschillende gebouwen in handen van verschillende eigenaren geweest. Aan het begin van de zeventiende eeuw was het woonhuis bijvoorbeeld in handen van Anthon van Eijndhoven. Hij was ook bouwer en eigenaar van de molen op de Leuterpport. Het gedeelte wat nu grenst aan de Peperstraat was in handen van Francois Lamere. Een interessant stukje geschiedenis van het complex is nog steeds af te lezen van het gebouw waar nu café Het Hoff zetelt.
    Dit gebouw bestaat uit twee delen, waarvan het deel aan de Mazijk historisch niet echt van belang is. In het gebouw vind je de afscheiding aangegeven door vier natuurstenen zuiltjes met kapitelen. Deze kapitelen zijn van trachiet, een materiaal dat in de loop van de vijftiende eeuw nagenoeg in ongebruik is geraakt.

Uniek overblijfsel

    Op deze plaats stond vroeger een open galerij. Het gedeelte voor deze muur is uit de vijftiende eeuw en had meer verdiepingen dan nu het geval is. Deze overblijfselen maken het cafégebouw tot een uniek overblijfsel met zeer speciale aspecten.
    Al met al kan het gehele complex voor Wijk van groot belang worden genoemd.
    De huidge gebouwen zijn dan wel niet de oudste in de stad, zoals vaak wel is beweerd. Wel is het zo, dat het complex voor de ontwikkeling heel belangrijk is geweest. Juist rond De Nederhof is uiteindelijk de stad ontstaan, vanaf dit complex is het stedlijk gebied ontwikeld. Institutioneel is het complex ook van belang geweest.
    Oorspronkelijk was De Nederhof het administratieve centrum van het beheer van de gebieden rond Wijk. Later zetelden hier de heren van de stad (meier en bisschop) en mogelijk heeft het complex zelfs gediend als eerste vergaderplek voor het stadsbestuur.

Terug naar de 700 jaar index pagina.