700 jaar stad Wijk bij Duurstede

Markante historie Grote Kerk

Wijkse Courant 29 maart 2000

    Wijk bij Duurstede - (door Frank Brouwer) De vorige twee afleveringen van deze reeks namen wij u mee in de geschiedenis van het kasteel Duurstede. De volgende afleveringen staan in het teken van een ander gebouw dat in de geschiedenis van ons stadje een belangrijke rol speelde: De Grote Kerk op de Markt.

    In het gebied van Wijk heeft de kerk altijd een voorname rol gespeeld. Bij de verspreiding van de christelijke religie speelde Dorestad waarschijnlijk al een voorname rol. In de handelsstad kwamen vele verschillende volkeren samen en tussen het handelen door was dit natuurlijk een mogelijkeheid het geloof verder te verspreiden. Via Dorestad werden misschien wel de volken uit Scandinavië tot het christendom bekeerd.
    Ook kan het wel eens zo zijn, dat de beroemde Willibrord in Dorestad voor het eerste voet zette op Nederlandse bodem. Deze Wilibrord heeft vervolgens de eerste kerk in Utrecht gesticht, waarna hij de Friezen ging bekeren. In middeleeuwse kronieken staat wel eens geschreven, dat in Dorestad maar liefst 55 kerken hebben gestaan.
    Dit aantal is natuurlijk zwaar overdreven, maar het geeft wel een idee hoe belangrijk de kerk in Dorestad moet zijn geweest volgens de middeleeuwse schrijvers. Waar in Dorestad nu een kerk heeft gestaan, is overigens nog steeds een raadsel. De kerk van Dorestad was zeer belangrijk, hierdoor valt een gebouwtje dat bij opgravingen in De Heul op de daar ooit gelegen hebbende begraafplaats af. Dit was waarschijnlijk te klein. Ook bij opgravingen in De Eng werden resten van een begraafplaats gevonden. De resten van een grote kerk, Dorestad waardig, zijn echter nog niet gevonden.

Steenstraat

    Na de verdwijning van Dorestad verdween niet de kerk uit het gebied, dat mag uit eerdere afleveringen al duidelijk zijn geworden. De kerk bleef een van de grote grondbezitters in het gebied. Centrum van de geloofsbelijdenis van het volk was een kerk die stond aan de Steenstraat. Op de plek waar nu de algemene begraafplaats gelegen is, stond ten tijde van het dorp Wijk de parochiekerk.
    Deze kerk met als naam Heilige Kruiskapel of St. Antonikapel lag dus buiten de stad en hierdoor kwamen er na de stadsstichting problemen. Doordat de kerk buiten de stad stond, viel het ook buiten de stadsrechten. De rechten van heren Van Abcoude waren dus niet van toepassing op deze kerk.
    In de jonge stad ontstond een sterke behoefte aan een parochiekerk binnen de stadspoorten. Rond 1350 werd begonnen met de bouw van de kerk op de Markt. In 1365 werd het gebouw voltooid. Het toenmalige gebouw was duidelijk veel kleiner dan dat van vandaag de dag. Het originele gebouw was een zogenaamde eenbeukige kerk met twee dwarsarmen en was in zijn totaliteit slechts de helft zo groot als het huidige gebouw. Bij de kerk stond een toren, maar deze stond wel los van het kerkgebouw. Net als bij het kasteel is er dus ook aan de kerk in de loop der tijden heel wat bijgebouwd.
    Een eerste belangrijke impuls voor het nieuwe kerkje kwam al een jaar na de voltooing, in 1366 dus. Door Willem van Abcoude werd een college van kanunniken ingesteld. De aanwezigheid van de kanunniken verhoogde het aanzien van de kerk. Waarschijnlijk omdat de kerk verworden was tot kapittelkerk, vond er in het midden van de vijftiende eeuw een uitbreiding van het gebouw plaats.

David van Bourgondië

    De grootste veranderingen volgden echter nog iets later. Hiervoor is vooral David van Bourgondië verantwoordelijk. Zoals bekend werd deze bastaardzoon uit het Bourgondische huis in 1456 bisschop van Utrecht.

De toren van de St. Janskerk is een (onvoltooide) kopie van de Utrechtse Domtoren.
Illustratie uit 'Van Dorestad naar Wijk bij Duurstede', Uitgeverij Uniepers Abcoude.

    In de bisschopsstad was David echter niet veilig en hij koos Wijk als zijn residentiestad. David begon het stadje ook aan zijn nieuwe positie aan te passen. Het kasteel werd grondig aangepakt en ook de kerk moest vrijwel opnieuw worden opgezet. David wilde waarschijnlijk in Wijk een domkerk hebben, een bisschop waardig en dus groter dan de Dom in Utrecht.
    In 1486 gaf de bisschop opdracht tot de bouw van een toren en vergroting van het zogenaamde hallenschip, waardoor de kerk en toren aan elkaar vast moesten komen. Tot in het eerste decennium van de zestiende eeuw werd er aan de verbouwing gewerkt. De opzet van 1486 werd echter nooit gehaald. Waarschijnlijk uit geldgebrek moest op een gegeven moment met de bouw worden gestopt. De toren was toen pas op ongeveer eenderde van de beoogde hoogte. Op een schilderij dat nu nog in de kerk terug te vinden is, valt goed te zien hoe de toren eigenlijk had moeten worden.
    In 1517 werd broer Philips van de in 1496 overleden David bisschop van Utrecht. Hij koos ook Wijk als zijn bisschopszetel. Philips was het die waarschijnlijk opdracht gaf tot het verbouwen van het schip en dwarsschip van de kerk. Bij de gunning werd ook de herbouw van de zijbeuk opgenomen, maar die is nooit uitgevoerd.

Afgebrand

    In 1572 werden dan de werkzaamheden aan de kerk afgerond. Het door de gebroeders Van Bourgondië opgezette gebouw was echter geen lang leven gegund. In 1579 brandde het koor volledig af. Vandaag de dag is de herinnering aan deze brand nog goed te zien. Met het koorgedeelte was de kerk namelijk een stuk groter dan nu nog het geveal is. Het koor liep zeker door tot aan de huidige kerkstraat.
    Het logische gevolg van de brand was natuurlijk een groot gat in de kerk. Direct na de brand werd besloten het afgebrande deel niet te herstellen. In plaats daarvan werd de kerk bij de ontstane opening gewoon dichtgemetseld. Wie vandaag de dag dan ook vanuit de Kerkstraat tegen de kerk aankijkt, kan nog goed zien waar het koor aan de kerk heeft gezeten. Het is nu nog goed te zien, dat de muren oorspronkelijk moeten hebben doorgelopen.
    Bij de brand gingen helaas ook de graven van de gebroeders Van Bourgondië verloren. De bisschoppen die voor Wijk zoveel hadden betekend, lagen in het koor van 'hun'kerk begraven. Op de fundamenten van het afgebrande gedeelte is later het nu nog bestaande 'Open Hof' gebouwd.
    In het begin van de negentiende eeuw vond een volgende aanpassing van de kerk plaats. Het slanke torentje dat op het dak de kruising van midden- en dwarsschip aangaf, moest eraan geloven. Ook op de zijbeuken werd een ander soort dak gebouwd.
    In 1966 werd begonnen met de een grondige restauratie van de kerk. In 1967 werd de restauratie van de toren voltooid, vervolgens werd tot 1976 aan de kerk zelf gewerkt. In 1985 werd begonnen met de sloop van het kerkzaaltje dat in 1929 tegen de oostwand van de kerkzaal was aangebouwd. In 1986 werd tenslotte de restauratie van het kerkelijk gebouw de 'Open Hof' voltooid.

Terug naar de 700 jaar index pagina.