700 jaar stad Wijk bij Duurstede

Schilderijverloting in Gouden Eeuw inkomstenbron voor kunstenaars

Wijkse Courant 26 januari 2000

    Wijk bij Duurstede - Tot nu toe is de geschiedenis van Wijk bij Duurstede steeds chronologisch verteld. Vanaf vandaag wordt de tijdsbalk soms losgelaten en komen enkele bijzondere gebeurtenissen of onderwerpen nog eens aanbod. In deze eerste aanzet tot de nieuwe aanpak, een terugkeer naar het culturele leven van de stad in de zeventiende eeuw. Net als in andere steden vond in Wijk in de Gouden Eeuw namelijk een schilderijverloting plaats.

    Voor de vaderlanse geschiedenis is de zeventiende eeuw de boeken ingegaan als de Gouden Eeuw. Ook op het vlak van de kunst en letteren beleefde de toenmalige Republiek der Verenigde Nederlanden een gouden periode. Nu nog spreken schrijvers en schilders uit die tijd enorm tot de verbeelding. Schrijvers als Pieter Cornelisz. Hooft, Hugo de Groot, Constantijn Huygens, Joost van Vondel, Gerbrand Adriaenz. Bredero en Jacob Cats worden nog steeds veel gelezen.
    Na 1600 genoot ook de schilderkunst een grote publieke belangstelling. Wie kent nú niet de namen van Rembrandt Harmensz. Van Rijn, Frans Hals, Johannes Vermeer en Jocob van Ruysdael, om maar enkele bekende schilders te noemen.
    In deze bloeiperiode der kunsten werd de schilder nog als ambachtsman gezien. Net als alle andere ambachten waren de schilders verenigd in een gilde. Het Nederlands schildersgilde heette het Sint Lucasgilde. Goede vakmensen opleiden en het behartigen van de balangen van de leden waren zoals bij andere gilden de belangrijkste doelstellingen.

Bloeiende kunsthandel

    Economisch ging het de Republiek zeer goed, daarom natuurlijk de naam Gouden Eeuw. Deze economische voorspoed was gunstig voor de schilders. De gewone mensen hielden namelijk nu ook geld over en wilden dit graag uitgeven aan schilderijen. De werken van de schilders vonden op zes manieren de weg naar de mensen. Ten eerste via een directe verkoop aan een particulier. Natuurlijk werd ook veel via de kunsthandelaar gehandeld. Op vrije markten en kermissen mochten ook niet-leden van het schildersgilde schilderijen verkopen.
    Een vierde manier van verhandelen was door openbare veilingen. Bij een veiling als gevolg van bijvoorbeeld een faillissement werden vaak ook schilderijen meeverkocht. Voor schilders waren hun eigen werken vaak ook betaalmiddel. Schulden aan de herbergier of kroegeigenaar werden met kunstwerken afbetaald. Veel herbergiers maakten van de schilderijhandel hun bijbaantje.

Verloting

    Een laatste mogelijkheid om de schilderijen aan de man tebrengen was via een verloting. Het verloten van schilderijen was dus een normale weg om schilderijen aan de man te brengen. Initiatiefnemer was vaak een schilder of het schildersgilde. Zij bepaalden welke werken verloot werden en verkochten de loten. Een graai in de pot bepaalde dan wie met welk schilderij aan de haal ging.
    In Utrecht vonden in de zestiende eeuw al dergelijke verlotingen plaats. Toen in 1644 de Utrechtse schilders eindelijk een volledig eigen gilde kregen (tot dan toe waren zij in deze stad ingedeeld bij andere 'kunstenaars' zoals de leerbewerkers en de gewone huisschilders), was het echter ook gedaan met de verlotingen. Onder druk van de schilders werd in de ordannantie van het Utrehtse Sint Lucasgilde het verbod op verlotingen afgkondigd.
    Om toch een schilderijverloting te kunnen houden week de Utrechtse schilder Johan de Bondt daarom in 1649 uit naar Wijk bij Duurstede. In Wijk werd De Bondt door de plaatselijke overheid met open armen ontvangen. Vooral door de schout Johan van Isendoorn. Hij was in zijn vrije tijd namelijk ook schilder. Op de uiteindelijke verloting zijn zelfs weken van hem verloot.

Deze rommelpotspeler zou zo van een schilderij van Frans Hals afgestapt kunnen zijn. Met zijn 'Rommelpotterij,
rommelpotterij' hoopte hij een paar centen bijeen te bedelen. Het gaf kennelijk nogal plezier. (Atlas van Stolk).

Illustratie uit 'Onze Vaderlandse Geschiedenis' van Uitgeverij Inter-Combi van Seijen - Leeuwarden.

    Opvallend aan de verloting was de grote medeweking van het Utrechts schilderscollege. Onder druk van dit college was vijf haar eerder het verbod in Utrecht afgekondigd; nu was er wel alle medewerking aan het gebeuren in Wijk. De deken en overlieden van het gilde vormden samen met de erfhuismeester de commissie die de werken taxeerden.

Overlevering

    Een aantal documenten van de verloting is bewaard gebleven. In het archief op het huidige stadskantoor liggen nog steeds de prijslijst van na het taxeren en de taxatielijst van enkele stukken, die later nog eens werden getaxeerd. Uit deze lijsten is duidelijk geworden, dat er 158 voorwerpen werden verloot. Naast 147 schilderijen behoorden daartoe ook enkele zilveren voorwerpen, spiegels, een snaphaan, twee tafellakens, twee horloges en een ledikant.
    De duurste schilderijen waren een landschap van De Heusch en een schilderij van De Heem. Deze werken waren getaxeerd op een waarde van tweehonderd gulden. De goedkoopste verlote schilderijen hadden een waarde van vijf of zes gulden.
    De totale waarde van alle zaken kwam neer op 5455 gulden en veertien stuivers. Hoeveel loten er precies zijn verkocht om deze kosten terug te winnen is niet precies bekend.
    Waarschijnlijk zijn er uiteindelijk 2182 loten van twee of drie gulden verkocht. Hoe het ook zijn mocht, op 30 en 31 juli en op 1 augustus vond op het kasteel onder grote belangstelling de verloting plaats. Het verloten werd een groot festijn.
    De uitslag en lijst van gewonnen waar is ook gedeeltelijk bewaard gebleven. In het archief liggen namelijk naast de taxatielijsten ook nog de trekkingslijsten van de eerste twee dagen.
    Over de verloting is nog veel onduidelijk. Hoeveel loten werden er nu verkocht? Hoe hoog was de winst? Wie deelde er mee in de winst; hoe ging alles naar de organisator of kreeg het schilderscollege ook een deel? Bij deze vragen maakt de verloting echter wel duidelijk, dat Wijk een stad was. Het verloten van schilderijen was immers echt een evenement dat alleen in steden plaatsvond.

Terug naar de 700 jaar index pagina.