Nederlandse anthropogene soorten

T. Meijer,   2007 © (webtext)


INLEIDING
De mens heeft een enorme invloed op flora en fauna. Het verdwijnen van soorten door jacht of verwoesting van de leefomgeving is daar een duidelijk voorbeeld van. Een ander voorbeeld is de (soms moedwillige) verspreiding van soorten naar plaatsen waar die soorten van origine niet thuis horen. Deze pagina geeft informatie over de soorten die in ons land leven maar hier niet thuis horen en die door verschillend menselijk ingrijpen hier terecht zijn gekomen.
Ik noem deze soorten hier 'antropogene soorten' omdat hun huidige verspreiding in verband met menselijk ingrijpen tot stand is gekomen. Voor deze soorten is ook de minder juiste term 'exoten' in gebruik. Dit is minder juist omdat alleen het feit dat soorten eigenlijk 'thuishoren' in ver weg gelegen streken niet voldoende is om deze soorten als zodanig te karakteriseren. Het menselijk ingrijpen is de kern, niet het feit dat de soort van elders komt.



WAT IS EIGENLIJK EEN ANTROPOGENE SOORT?
Daar bestaan verschillende meningen over maar het is duidelijk dat zonder meer aan de volgende voorwaarden (tegelijk!) voldaan moet zijn:

Met het hanteren van deze drie heldere voorwaarden blijft het begrip 'antropogene soort' toch nog een vrij vaag begrip.
Het is kunstmatig: gaat er van uit dat mensen niet tot de natuur behoren en dat de natuur in principe statisch is. Dat zijn natuurlijk allebei misvattingen.



WAT IS 'HULP VAN DE MENS'? Ik ben misschien een categorie vergeten, maar volgens mij zijn dit de belangrijkste.



WAT IS GEEN ANTROPOGENE SOORT? Als zodanig kunnen een aantal mariene soorten worden beschouwd die tijdens de laatste decennia van de twintigste eeuw in het Nederlandse deel van de Noordzee verschenen zijn. Zij waren uit dit gebied niet uit gedocumenteerde waarnemingen bekend. Wel komen zij op andere plaatsen in het Noordzeegebied voor of leven ze in direct aangrenzende gebieden, bv ten Zuiden van het Nauw van Calais. Het betreft een aantal soorten met een vrij Zuidelijk verspreidingsgebied. Deze soorten zijn vaak wel bekend uit afzettingen die dateren uit de vorige warme tijd, het Eemien. Dit is natuurlijk geen bewijs voor het niet-antropogene karakter van hun huidige voorkomen maar het geeft wel aan dat deze soorten uit aangrenzende gebieden zonder hulp van de mens het Noordzeebekken konden bereiken.
Het gaat om oa de volgende soorten: Calliostoma zizyphinum, Gibbula cineraria, Calyptraea chinensis, Mytilus galloprovincialis, Acanthocardia paucicostata en Abra nitida. Zij hebben zich hier kunnen vestigen omdat het water van de Noordzee wellicht iets warmer is geworden tijdens de periode waarin de waarnemingen werden gedaan. Of dat inderdaad zo is, weet ik niet maar een eventuele opwarming van de zee wordt vrijwel zeker niet door de mens veroorzaakt (alle woeste broeikasverhalen ten spijt is dat uitermate onwaarschijnlijk). Het is niet hard te maken dat het antropogene soorten betreft.
De zoetwaterslak Ferrissia wautieri wordt soms als antropogene soort genoemd. Deze soort is echter fossiel uit Nederland bekend uit het Tiglien, het Eemien en het Holoceen. De Holocene vondsten zijn gedaan in afzettingen van uiteenlopende ouderdom die een relatie van deze soort met menselijke invloed geheel uitsluiten. Het genus Ferrissia is sinds het Mioceen uit Europa bekend waarmee dit een solide autochtoon Europees fauna-element genoemd kan worden.
De meeste verwanten van Assiminea grayana leven in de Pacifische Oceaan. Deze soort is gevonden in Holocene afzettingen die ontsloten zijn geweest in een archeologische opgraving van een Romeinse havenplaats. Het is uitgesloten dat Assiminea door de Romeinen uit de Pacifische Oceaan (waar de meeste verwanten leven!) is meegenomen naar Nederland. Deze soort kan dus niet als antropogeen beschouwd worden.
Een ander laat ontdekte soort is het landslakje Helicodiscus singleyanus. Deze soort leeft ondergronds, wat waarschijnlijk de reden is voor de late ontdekking. Men meent dat dit een antropogene soort van Amerikaanse herkomst is. Echter, deze soort is uit het Vroeg Pleistoceen van Tsjechië bekend en is daarmee een Europees fauna element. Daarmee wordt de veronderstelde Amerikaanse herkomst al direct een stuk onwaarschijnlijker mee.

Heel vaak wordt bij het bepalen of een soort 'antropogeen' is of niet, het fossiele voorkomen totaal niet in beschouwing genomen. Dat dit een kortzichtige benadering is moge duidelijk zijn.



OVERZICHT VAN ANTROPOGENE SOORTEN IN NEDERLAND

De hier volgende lijst is een opsomming van de antropogene soorten die uit Nederland bekend zijn. De lijst is incompleet omdat er momenteel in hoog tempo soorten bij komen.
Bij elke soort wordt de beschikbare informatie gegeven. Ook die is nog niet voor alle soorten compleet.

Er wordt aan deze lijst dus nog gewerkt!

Landsoorten
Zoetwatersoorten
Mariene soorten



LANDSOORTEN ZOETWATERSOORTEN MARIENE SOORTEN