35 km
Karakteristiek van de route
Ten noordwesten van de stad Groningen liggen de voormalige
eilanden Middag en Humsterland. In het verleden was bewoning mogelijk dankzij de
aanleg van wierden (een ophoging van land oftewel terp). Deze zijn goed bewaard
en archeologisch interessant. Tussen de eilanden liggen dichtgeslibde wadgeulen
die nog steeds terug te vinden zijn in de gebogen vormen van percelen en sloten.
Deze fietsroute gaat door dit oudste cultuurlandschap van Nederland, dat is
aangewezen als Nationaal Landschap. De fietstocht heet de Middag Humsterland
route, genaamd naar de twee voormalige eilandjes in de Middeleeuwen, die hier
ten tijde van overstromingen van de zee voorkwamen. Het woordt Middag kwam van
Midage of, zoals men toen zei, mid oog, wat middelste betekende; Hugmerchi was
een ander woord voor kerspel - nu zouden we zeggen: een gemeente - die ook een eigen
rechtspraak had. De startplaats is
Aduard, met een overblijfsel van een Cisterciënzer
klooster en een te bezichtigen museum. De volgende plaats is het wierdedorp
Oostum met een authentieke kerk uit de tweede helft van de 13de eeuw. Hierna
volgt het wierde dorp Garnwerd met een zeer oud centrum en bruin café. Via het
gehucht Krassum en de Brillerij komt men in Fransum met een uit de 13de
eeuw stammende Romaanse Kerk. Via Den Ham met de Hamster- of
Piloersmaborg (de enige nog in gebruik zijnde Groninger Borg als
boerderij ) gaat men terug naar Aduard.
J. Kuiper maakte de route en bood ons deze ter publicatie aan.
Hartelijk dank!
Tip:
Indien u op de bruin-onderstreepte woorden op
deze pagina klikt krijgt u de desbetreffende website of e-mail.
Achtergrondinformatie
Door op onderstaande links te klikken krijgt u meer informatie
over het gebied Middag Humsterland en wat u allemaal te zien krijgt tijdens de
fietstocht:
* Klik
hier voor een foto-impressie van het gebied
* Klik
hier voor een kaart van het gebied
*
Aan het einde van deze pagina vindt
u uitgebreidere achtergrondinformatie over het weide- en natuurgebied
Oud-Humsterland
Startplaats
Zalencentrum De Meeden, Van Barneveldweg 23 B, 9831 RD Aduard.
Hier is een ruime parkeerplaats aanwezig. U kunt er ook een prima kop
koffie krijgen.
Afkortingen
La = Linksaf Ra = Rechtsaf Rd = Rechtdoor Ri
= Richting
Routebeschrijving:
1 Vanaf het startpunt De
Meeden, Burg. van Barneveldweg te Aduard: Ra
2 Tweede driesprong La ri.
Industrieterrein, de Alb. Harkemaweg
3 Zijwegen naar de woonerven
en bedrijven negeren
4 Links
loopt het Van Starkenborghkanaal
5 Na
de haakse bocht volgt het Aduarderdiep en u bent nu in de ”Nijlandster
polder”
6 Driesprong met klinkerweg
voor het viaduct Ra
7 Einde klinkerweg Ra op het
fietspad
8 Sintelfietspad Ra De Lindt
9 Sintelpad gaat na de haven
over in een asfaltweg; aan het eind hiervan La
10 Eerste viersprong Ra; de twee zijwegen
naar rechts negeren
11 Na de haakse bocht direct La Moormanweg
12 Driesprong Rd over het houten
bruggetje
13 Sintelpad
La
Tip: Over deze hoger gelegen
”Kleiweg” liepen destijds de monniken vanuit Friesland naar Aduard en
vice versa
14 Sintelpad gaat over in een
asfaltweg
15 Einde weg Ra op het fietspad
16 Bij de eerste viersprong Ra
17 Asfaltweg
gaat Ra over in een betonpad ”Aduard Pad ” deze vervolgen
18 Voor de zendmast met het betonpad
Ra
19 Einde betonpad op de driesprong La
20 Op het parkeerterrein La
21 Weg oversteken en La
22 Na de brug Ra
23 Druk verkeer hierna
24 Driesprong Rd
25 Driesprong Rd ri Groningen
26 Over de stenen brug, dan de eerste
driesprong La ri Oostum- Adorp
27 Driesprong Rd ri ”Oostum”. Het
kerkje van Oostum
staat hier op een wierde.
Foto's: Website
Gemeente Winsum
28
Beton fietspad Ra ri. Winsum- Sauwerd- Adorp
29 OPGEPAST: er volgen nu meerdere
Wildroosters; deze kunnen GLAD zijn
30 Reitdiep oversteken bij de
Wetsingersluis La ri. Garnwerd en Winsum
31 Historische
sluisje bij Margriethoeve, bouwjaar 1799, oversteken en het betonpad vervolgen
32 Driesprong van fietspaden La ri.
Garnwerd
33 U komt nu in het gebied ”De Raken”
met links de voormalige zomerdijk
34 Einde fietspad La
35 PAS OP VOORRANGSWEG haaks oversteken
onoverzichtelijke bocht
36 Na een eventuele rust in het oude
veerhuis: La door historische Garnwerd
37 Einde weg
Ra
38 Eerste driesprong La VOORRANGSWEG
oversteken
39 Zijwegen 3 x links negeren
40 Voor het kerkhof Ra de Oostumerweg ri.
”Krassum”
41 Betonfietspad Ra ri. Feerwerd; OPGEPAST:
er volgen wildroosters
42 Aduarderdiep over het ”Hoogholtje”;
bij vorst en natheid GLAD
43 VOORRANGSWEG oversteken en fietspad
vervolgen ”Bolshuizen”
44 Einde fietspad met asfaltweg La ri. Den
Ham
45 Tijdens
hoog water kwam vroeger rechts van de Medenerweg tot hier het zeewater, de
eilandjes die hier ontstonden zijn de naamgever van de route.
46 Driesprong naar ”Beswerd” Rd
47 Driesprong Ra ri. Den Ham en Kerkje van Harkema
48 Gelegenheid
om de particuliere gebouwde kerk en andere bouwwerken te bezichtigen
49 Over het
boog bruggetje het smalle rode paadje iets terug naar het fietspad
50 Bij de aansluiting met het beton
fietspad La ri. N.H. Kerk van Fransum
51 Einde fietspad bij de wierde van
Fransum La ri. Den Ham
52 Driesprong La Fransumerweg
53 VOORRANGSWEG
schuin rechts oversteken ri. Oldehove-Noordhorn en Borg Piloersma.
Tip: Borg Piloersma
is de enige nog
Groninger boerderijborg.
54 Voor het parkeerterrein La door het
klaphek over het betonfietspad
55 Loslopend vee klaphek weer sluiten 2 x
Opgepast Wildrooster 1x
56 Einde fietspad La na het klaphek ri.
Noordhorn
57 Fietspad naar Noordhorn Rd
58 Driesprong Rd
59 In de scherpe bocht La asfalt fietspad
ri. Aduard
60 Einde fietspad Ra over de brug
61 Na 144 m1 Ra einde van de route
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Achtergrondinformatie
Het natuur- en weidegebied
Middag Humsterland.
Dit cultuurlandschap, dat ten noorden van
Aduard ligt, heeft een rijke en lange historie. 2500 jaar geleden woonden hier
al mensen in het toen nog drassige, maar eiwitrijke kweldergebied. Het Reitdiep
is hier nog een van de oerstromen. Dit is nog te zien aan de kronkelige vorm van
het Reitdiep zoals deze door het landschap snijdt.
Historie
De eerste nederzettingen waren eerst niet verhoogd. Ze werden ook wel
vlaknederzettingen genoemd, het werd begrensd door de onbegaanbare veenmoerassen
en met de zand gronden van Drenthe. Op de uitgestrekte wadden verdeelde en
vertakten de rivieren het land in meerdere eilanden.
In de middeleeuwen werden twee van deze eilanden vastgelegd als Midage en
Hugmerchi. Middag komt van mid oog en betekent middelste eiland. Hugmerci is van
oorsprong een ander woord voor kerspel. Een kerspel is te vergelijken met wat nu
bij ons een Gemeente is, en was een gebied waarbinnen recht werd gesproken.
Middag- Humsterland behoort tot het oudst permanent bewoonde cultuurlandschap
van Nederland.
Al 2500 jaar geleden verstigden zich de eerste mensen in het toen nog sompige
maar eiwitrijke kwelder gebied. Het gebied wordt omsloten tussen het Reitdiep en
het van Starkenborgkanaal en een lijn te trekken tussen Grijpskerk en het polder
gemaal Elektra. Het Reitdiep is nog een van de oerstromen wat ook nu nog te zien
is aan de kronkelige vorm.
De oorsprong van het Reitdiep zijn twee Drentse rivieren de Hunze en de Drentse
Aa, de eerste stroomde links om de stad en de Aa rechtsom en kwamen vervolgens
samen. In 1551 werd dit water het Reitdiep genoemd. In 1877 werd de rivier bij
Zoutkamp van de zee afgesloten. De nutteloze zeedijken naast het Reitdiep worden
nu slaperdijken genoemd.
Door de stijging van het zeespiegel wierpen de bewoners verhogingen op om droog
te kunnen wonen. Totaal waren er in Groningen 650 van deze wierden. Bekende
wierde-dorpen zijn Ezinge, Garnwerd en Niehove. De strijd tegen het water is ook
terug te vinden in binnendijken, historische sluizen (ook wel Zijlen genoemd) en
door de natuur gevormde sloten die direct het water op het wad loosden. Vandaar
ook de vaak kronkelige vorm van binnenwegen welke langs een oude sloot werd
gemaakt.
In de binnendijken werd een holle boomstam geplaatst met een klep. Kwam het
zeewater op, dan werd de klep door de waterdruk gesloten. Bij eb kon het water
binnendijks worden geloosd op het wad, simpel maar doeltreffend.
De Cisterciënzer kloosterlingen uit Aduard groeven in 1382 haaks op het
Reitdiep het Aduarderkanaal voor de afwatering van het Middag- Humsterland t.b.v.
het telen van gewassen. Aduarderzijl is wel de bekendste sluis. Deze maakte
onderdeel uit van de schansen rond Groningen. Hier vond in 1593 een bloedige
veldslag plaats tussen de Staatse troepen en Spanjaarden. Prins Maurits verjoeg
er de Spanjaarden en in 1672 versloeg de bisschop van Munster, Bommen Berend
hier op de vlucht, de Stadjers hebben er een vrije dag 28 augustus aan
overgehouden.
Toen de dijken betrouwbaar bleken verloren de Wierden hun functie als woonplaats
en voor de akkerbouw en gingen de boeren in het nieuwe land wonen. Sommige
boeren bereikten door huwelijk of aankoop van land of erfenis een welstand die
anderen volledig in de schaduw zette. Deze adellijke status was te herkennen aan
de woonhuizen ook wel borgen genoemd.
Zowel het kerkje van Fransum als die van Niehove zijn in de dertiende eeuw
gebouwd met baksteen en was een bewijs van grote welvaart. Het was niet
ongebruikelijk belasting met bakstenen te betalen. Een ander teken van welvaart
is te zien aan de gevel van het café in Niehove. Let op de verschillende
soorten stenen, die hier werden gebruikt. In de negentiende eeuw wensten de
herenboeren niet in de zelfde kamer te zitten als hun arbeiders en lieten er een
verdieping bovenop bouwen.
In het wierde dorp Ezinge is tussen 1921 en 1934 de wierde gedeeltelijk
afgegraven door archeoloog A.E. van Griffen. In totaal zijn de overblijfselen
van 85 boerderijen en 60 kleinere gebouwen ontdekt. De eerste sporen dateren uit
500 voor Christus zie hiervoor ook het Wierdemuseum in Ezinge.
Het erfgoed in deze regio bestaat o.a. uit de Borg Piloersma, het klerkenhuis
Allersmaborg, het kostuummuseum in Noordhorn, het museum St. Bernardus over de
Cisterciënzer monniken in Aduard waarvan de overblijfselen van het klooster (de
ziekenboeg) nog in gebruik is als N. H. kerk.
Bron: FLAL,
geciteerd op website: http://www.wandelfotos.nl/Provincies/Groningen/Pages/MiddagHumsterland.html
